Szukaj

 

 

    Bogate dziedzictwo górnictwa węglowego na Śląsku i w Polsce to najważniejsze cechy Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. Placówka powstała na bazie zbiorów Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu (istniejącego w latach 1948-1972) oraz części kolekcji górniczej Muzeum Miejskiego w Zabrzu. Powstanie Muzeum zawdzięczamy kilkuletnim staraniom  grupy pasjonatów i miłośników dawnego górnictwa skupionych wokół
dr. Bronisława Rudnickiego, pracownika Wyższego Urzędu Górniczego
i działacza Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Górnictwa. Doprowadziły one do udostępnienia publiczności pierwszej wystawy w Barbórkę 1979 r. oraz decyzji ministra górnictwa ze stycznia 1981 r., oficjalnie powołującej do życia zabrzańskie Muzeum. Obecnie instytucja sytuuje się w strukturach samorządowych województwa śląskiego, a w jej zbiorach znajduje się około 30 tysięcy eksponatów.

    Siedzibą Muzeum jest zabytkowy gmach dawnego starostwa, wzniesiony w roku 1874 przez mistrza murarskiego Kreisa, a rozbudowany w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Dzieło zwieńczono w 1906 r., dobudowując północne skrzydło według projektu berlińskiego architekta Arnolda Hertmana. Styl i wystrój budowli odzwierciedla obowiązujący w architekturze końca XIX w. eklektyzm. Przekonujemy się o tym oglądając główny hol, przecięty kolistą drewnianą klatka schodowa, której interesującym fragmentem jest rzeźba lwa.

    Przestrzeń tego dwukondygnacyjnego wnętrza łączą pilastry (płaskie występy z lica ściany, pełniące funkcje konstrukcyjną i dekoracyjną, stosuje się je jako podporę do rozczłonkowania ściany) zwieńczone jońskimi kapitelami (najwyższa, wieńcząca część kolumny lub pilastra stanowiąca pośredni człon konstrukcyjny miedzy podporą a elementami dźwiganymi). Nastrój epoki przełomu wieków odczuwany jest także w Sali Witrażowej (dawna sala posiedzeń Sejmiku Powiatowego) nakrytej kolebkowym, drewnianym, polichromowanym i rzeźbionym stropem, podtrzymywanym przez kolumny neoromańskie.

    Od 1927 r., w związku z likwidacją powiatu zabrzańskiego, budynek użytkowany był przez szkolnictwo, a obecnie w 25 salach i pomieszczeniach zabytkowego gmachu, na powierzchni ponad 1000 m2, prezentowane są pamiątki górniczego dziedzictwa. Możemy je podziwiać na wystawach stałych, które przybliżają tradycje górnicze oraz wystawach czasowych.
    Naszą planetę w okresie karbońskim porastały drzewiaste skrzypy (celamity), paprocie i widłaki (lepidendrony, sigilarie). Ze szczątków tych roślin wykształcił się w ciągu milionów lat węgiel kamienny. Wygląd tamtego świata możemy dzisiaj odtworzyć na podstawie informacji „zapisanych” w węglu i na skałach w formie odcisków i skamielin. Takie rysunki w czarnym złocie odnalezione w górnośląskich i zagłębiowskich kopalniach składają się na jedną z muzealnych kolekcji.
    Daje ona niezwykłą sposobność obcowania z okruchami nie istniejącego już świata, stwarza fascynującą możliwość poprowadzenia wyobraźni miliony lat wstecz. Oprócz skamielin i odcisków, okazów węgli, materiałów z odwiertów Gabinet Geologii posiada kolekcję minerałów z różnych regionów kraju, a pomocą dla zwiedzających jest elektroniczna mapa bogactw naturalnych Polski.

    Początki górnictwa na ziemiach polskich sięgają okresu neolitu (sprzed około 4 tysięcy lat). Z tego czasu pochodzą kopalnie krzemienia odkryte w latach dwudziestych naszego stulecia w miejscowości Krzemionki Opatowskie. Z wydobywanego tam surowca człowiek epoki kamienia wytwarzał potrzebne mu narzędzia, takie jak prezentowane na ekspozycji siekiery i młotki. Metody górniczej eksploatacji rozwinięte zostały przez górnictwo solne i kruszcowe. Uwagę dzisiejszego widza przyciąga prostota dawnych mechanizmów, kołowrotów i wyciąganych za ich pomocą wiader, żelazek (młotków górniczych), którymi prowadzono prace górnicze. Jedną z najważniejszych  kwestii dla rozwoju górnictwa było opanowanie wód podziemnych. Urządzenia, które do tego celu kiedyś służyły, zadziwiają swoim rozmachem i wielkością. Należał do nich kunszt wodny, czyli cały system pomp odwadniających kopalnię. Zachowany w zbiorach Muzeum fragment takiego systemu jest unikatem na skalę europejską. Działał on w XVIII w. w kopalni cyny w Gierczynie na Dolnym Śląsku.
    Mimo że węgiel znany był i sporadycznie wykorzystywany przez starożytnych i ludzi średniowiecza, to jednak jego prawdziwa historia rozpoczęła się w końcu XVIII w. Wiązało się to z zastosowaniem koksu, otrzymanego z węgla, w procesie hutniczym oraz z wynalezieniem maszyny parowej. Maszyna ta została użyta w górnictwie głównie jako silnik pomp odwadniających. Pierwsze takie urządzenie na kontynencie europejskim (poza Wielką Brytanią) zostało zainstalowane w roku 1788 w kopalni srebra i ołowiu w Tarnowskich Górach. Na wystawie znajduje się rekonstrukcja tarnogórskiej maszyny (skala 1:10) odtworzona na podstawie rysunków technicznych. 

    Wiek „pary i elektryczności” to przede wszystkim wynalazek kolei żelaznej. Dzięki niemu węgiel mógł być transportowany poza zagłębia węglowe do odległych rynków zbytu, co oczywiście miało wpływ na rozwój górnictwa. Zwiększony popyt na ten surowiec był realizowany poprzez wydobycie z  niżej położonych złóż. Surowiec wybierano metodą zabierakową – rozkruszając caliznę materiałami wybuchowymi. Pokruszony minerał był zbierany zabierakami i ładowany do skrzyń ustawionych na platformach, a następnie transportowany do szybu. W późniejszych czasach skrzynie na platformach zastąpiono wagonikami. Początkowo były one drewniane, i takie właśnie można oglądać na ekspozycji wraz z fragmentem chodnika. Pochodzi on z Sosnowca z kopalni „Ludmiła”.
    Chodniki kopalniane, łączące teren eksploatacji (przodek górniczy) z podszybiem, posiadały obudowę skonstruowaną z potężnych drewnianych okrąglaków. Atmosferę tego miejsca znaczył stukot kopyt i rżenie koni, używanych jako siła lokomocyjna.

    Ciemności podziemnego świata rozświetlały lampy olejowe, później karbidowe. Znajdująca się w Muzeum kolekcja lamp górniczych to chluba Gabinetu Techniki Górniczej. To jeden z największych zbiorów w Polsce. Obok średniowiecznych kaganków łojowych można zobaczyć tu lampy olejowe, karbidowe, wskaźnikowe, a także współczesne nam akumulatorowe oraz przykłady elektrycznego oświetlenia stacjonarnego. 
    Z pracą podziemną związane były, i do tej pory są, liczne niebezpieczeństwa. Zawały, wybuchy gazów, podziemne pożary, awarie maszyn to żywioły, które wymagały od górnika koncentracji, uwagi i szczególnej ostrożności. Nieujarzmiona przyroda, ludzka zachłanność i niedbalstwo powodowały, że nieszczęścia dotykały i dotykają czasem dziesiątek, setek górników. Zdarzenia takie powodowały z jednej strony zaostrzanie przepisów górniczych, a z drugiej powstawanie w kopalniach drużyn ratowniczych. Spośród używanych przez dawnych ratowników sprzętów na uwagę zasługują miedzy innymi XIX-wieczny aparat oddechowy typu „König” oraz inhabad służący do przeprowadzania sztucznego oddychania.

    Współczesne kopalnie to duże obiekty przemysłowe zatrudniające po kilka tysięcy pracowników i wydobywające często ponad milion ton węgla rocznie. Jest on eksploatowany metodą ścianową za pomocą dużych urządzeń zwanych kombajnami górniczymi. Autentyczny kombajn znajduje się na ekspozycji usytuowanej na dziedzińcu Muzeum. Umieszczono tu również inne, duże eksponaty, takie jak sekcje obudowy zmechanizowanej (podtrzymujące strop nad kombajnem) czy elektryczna lokomotywa i wagoniki służące do przewozu urobku i ludzi.

    Ogrom zakładów wydobywczych wymusza konieczność dobrze zorganizowanego systemu kierowania i sprawnej łączności w przedsiębiorstwie tak rozległym i specyficznym, jakim jest kopalnia. Zadanie to może być realizowane dzięki dyspozytorniom kopalnianym. Obok najbardziej oczywistej komunikacji telefonicznej, podziemne komunikowanie się to cała sfera sygnałów, dźwięków, a nawet zapachów. Zaprezentowanie sprzętów i urządzeń, od gongów i buczków po telefony, kończy się na wystawie pulpitów i tablic synoptycznych umożliwiających dyspozytorom nadzorowanie pracy kopalni.
    Przeszłość górnictwa to nie tylko technika, różnorakie doskonalone z biegiem lat narzędzia, maszyny i urządzenia. To również losy ludzi, dzieje kopalń, urzędów, instytucji i organizacji rozgrywające się na tle skomplikowanej historii politycznej. Pamiątki związane z tak rozumianą sferą przeszłości pieczołowicie gromadzi Gabinet Historii Górnictwa. Zdecydowana część tego dziedzictwa to archiwalia: spisane wspomnienia górników, dokumenty dotyczące działalności kopalń, stowarzyszeń górniczych, kas brackich, legitymacje związkowe, świadectwa udziałowe spółek górniczych itp. Część zbioru stanowią pamiątki po zasłużonych postaciach górnictwa.  Muzealny Gabinet Historii Górnictwa w swoich zbiorach posiada również kolekcje sztandarów kopalnianych i związkowych. Najstarszy z tej kolekcji z pięknie haftowanym godłem górniczym pochodzi z roku 1889 z kopalni „Wawel” w Rudzie Śląskiej.
    Muzeum posiada ponad cztery tysiące rysunków technicznych, planów i map, z których znaczna część to unikalne, XVIII- i XIX-wieczne prace pochodzące z archiwum Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu.

Rycina przedstawiającą metodę wydobywania
węgla z niższych pokładów
Źródło: Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu

    Dawne rysunki techniczne przypominają raczej szkice malarskie, daleko odbiegając swym wyglądem od schematycznych form dzisiaj obowiązujących. Wykonane barwnym tuszem, czasem akwarelą, ukazują detale, maszyny i systemy urządzeń, a także architekturę stanowiąc ilustracje rozwoju górniczej myśli technicznej. Obserwacja tego świata dziwnych mechanizmów, skomplikowanych drewnianych konstrukcji, zaskakuje dzisiejszego widza precyzją i szczegółowością, przywołuje refleksje o potędze umysłu ludzkiego, pobudzając jednocześnie nostalgię za pięknem, harmonią i prostotą dawnych form. Muzeum posiada również dokumentację ikonograficzną. W liczącym ponad pięć i pół tysiąca eksponatów zbiorze fotografii znajdują się widoki kopalń, pojedynczych obiektów, budowli, hal, podziemi, urządzeń i oczywiście górników. Fryzury, ubrania, pozy na tle górniczego świata techniki, wszystko to uwiecznione zostało przez autorów z najmniejszymi nawet szczegółami.
    W Muzeum znajduje się również biblioteka, która obejmuje około dziesięć tysięcy woluminów książek i czasopism. Można w nich odnaleźć wiele cennych informacji o górnictwie i dziedzinach pokrewnych. W zbiorze starodruków i druków rzadkich znajduje się miedzy innymi dzieło Georgiusa Agricoli „De re metalica”, wydane w Bazylei w 1556 r., będące podstawowym źródłem wiedzy o dawnym górnictwie.
    Węgiel jest nie tylko paliwem energetycznym, ale również cennym surowcem chemicznym. Efektami finalnymi przetwórstwa węgla są między innymi: smoła, lekarstwa, włókna syntetyczne, wyroby plastikowe. Tę bogatą sferę wykorzystania naszego bogactwa narodowego rejestruje Dział Przeróbki Mechanicznej i Przetwórstwa Węgla, gromadzący między innymi makiety instalacji przemysłu chemicznego, próbki substancji, związków i tworzyw, schematy i modele dotyczące wzbogacania, brykietowania i koksowania węgla. Znaczenie węgla w gospodarce uzmysławia nam z całą mocą znajdujące się na ekspozycji „drzewo genealogiczne” wyrobów węglopochodnych.

    Trudy i niebezpieczeństwa związane z podziemną pracą rodziły wśród górników solidarność, dyscyplinę, poczucie więzi, odpowiedzialność. Bliskość zagrożenia miała wpływ na duchowe życie górników. Ich pobożność, zawierzanie swojego losu świętym patronom, znalazło wymiar między innymi we wspólnej modlitwie przed zjazdem czy w treści górniczych pozdrowień. Wśród górników węglowych na Górnym Śląsku rozpowszechnił się kult Świętej Barbary, już wcześniej patronującej zawodom niebezpiecznym. Popularność kultu górniczej patronki ilustrują liczne, zgromadzone przez Dział Kultury Górniczej, obrazy, rzeźby, modlitewniki, żywoty. Są wśród nich wizerunki Świętej, które kiedyś spotkać można było w świątyniach, domach górników, kopalnianych cechowniach. Oryginalnością zaskakują dzieła wykonane w węglu.
    Obcowanie z niebezpieczeństwami pracy podziemnej wywoływało potrzebę odreagowania stresów w czasie wolnym. Następowało to poprzez zabawę, tańce, towarzyskie spotkania przy piwie, do czego nawiązuje bogata kolekcja kufli w zbiorach Muzeum, ale także poprzez realizację własnych talentów czy pasji artystycznych. W zbiorach Muzeum znajduje się wiele pamiątek świadczących o nieustającej do dzisiaj popularności muzykowania w rodzinach górniczych. Na wystawie „u górnika gro muzyka” znajdują się teksty piosenek i przyśpiewek, instrumenty: trąby, bębny, szałamaje, terkotki, drumle, piły i pralki ręczne używane przez kapele. Posiadane eksponaty pozwoliły zaprezentować pełny skład instrumentalny orkiestry górniczej.
    Górnicze zainteresowania sztuką nie kończą się tylko na muzyce. W muzealnych zbiorach malarstwa i grafiki znajdują się między innymi prace wykonane przez twórców nieprofesjonalnych, zawodowo związanych z górnictwem. Należy do nich Romuald Nowak, emerytowany sztygar kopalni „Zabrze-Bielszowice”, autor cyklu obrazów na szkle. Tematyką prac malarskich są refleksje związane ze spędzaniem czasu wolnego, zachwyt przyrodą, zauroczenie przemysłowym pejzażem Górnego Śląska, a przede wszystkim praca podziemna. Są też dzieła znanych twórców, takich jak: Paweł Wróbel, Ewald Gawlik, Krzysztof Webs, Irena Nowakowska-Acedańska, Roman Nowotarski, Helena Schiwujowa. Częścią zbiorów artystycznych jest kolekcja rzeźby w węglu autorstwa śląskiego twórcy Franciszka Kurzei. 
    Poznanie pełnego wizerunku dawnego górnictwa nie jest możliwe bez zwrócenia uwagi na życie codzienne górników. Z tego powodu Muzeum gromadzi sprzęty domowego użytku: meble, naczynia, urządzenia gospodarstwa domowego, serwety, makatki itp. Pozwoliły one odtworzyć wygląd górniczych izb mieszkalnych - kuchni i pokoju z początku XX w.
    Rangę zawodu górniczego podkreślał mundur, który jednocześnie oddawał usytuowanie jego właściciela w hierarchii stanu górniczego. Ekspozycja górniczego przyodziewku obejmuje głównie XIX- i XX-wieczne mundury z terenu Górnego Śląska. Częścią prezentowanej tu tradycji są kilofki sztygarskie, szpady, skóry. 
    Uroczyste i podniosłe chwile z dziejów górnictwa rejestruje tematyka medali. Kolekcja liczy ponad sześćset sztuk. Wykonane z rożnych metali i ich stopów, są niekiedy prawdziwymi perłami sztuki medalierskiej.
    Oprócz prezentacji zbiorów oraz specjalistycznych pogadanek na ekspozycjach stałych i czasowych, placówka oferuje atrakcyjne, nowoczesne formy pracy oświatowej. Lekcje muzealne dla szkół prowadzone są przez pracowników Muzeum w oparciu o jego zbiory. Tematyka dotyczy zagadnień z geologii, historii i techniki górnictwa, dziejów zagłębi węglowych, tradycji zawodu górniczego, wierzeń i legend oraz obrzędów i obyczajów górniczych. Cykliczną ofertą Muzeum jest „Tydzień Ziemi”, organizowany co roku w kwietniu. To największe w województwie śląskim edukacyjne przedsięwzięcie ekologiczne posiada zróżnicowane propozycje programowe: od konkursów i wystaw poprzez warsztaty, przedstawienia, pokazy filmów do spotkań z ciekawymi ludźmi, recytacje poezji i przegląd piosenki ekologicznej.
    Do Muzeum może zajrzeć każdy przez cały tydzień oprócz poniedziałku. We wtorek, środę i piątek czynne jest od godz. 9 do 15, natomiast w czwartek od 9 do 18, w sobotę od 10 do 14 i w niedzielę od 12 do 17. Koszty wstępu to zaledwie 6 zł od osoby, bilet ulgowy – 5 zł, a grupowy – 3 zł. Jeżeli chcemy zasięgnąć opinii fachowca – wynająć możemy przewodnika (odpłatność 20 zł).

KJ

 

 

   Wydawca: VSV Zabrze